Για λίγα σύντομα βιογραφικά στοιχεία σχετικά με τον ιδρυτή της Βιβλιοθήκης και μεγάλο Ευεργέτη της Ζαγοράς Ιωάννη Πρίγκο μπορεί να ανατρέξει κανείς στους "ΕΠΙΦΑΝΕΙΣ ΤΗΣ ΖΑΓΟΡΑΣ" του παρόντος ιστολογίου, αν και ελπίζουμε ότι δεν υπάρχει Ζαγοριανός που να μην γνωρίζει τουλάχιστον δυο βασικά πράγματα για την μεγάλη αυτή μορφή του τόπου του.
.jpg)
Πάρα πολλά όμως έχει να προσφέρει η μελέτη του καθηγητή Πανεπιστημίου Βαγγέλη Σκουβαρά "ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΡΙΓΚΟΣ (1725-1789): Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΟΙΚΙΑ ΤΟΥ ΑΜΣΤΕΡΝΤΑΜ, Η ΣΧΟΛΗ ΚΑΙ Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΖΑΓΟΡΑΣ", ΑΘΗΝΑ 1964, που παρουσιάζει με λεπτομέρειες την ζωή του Ζαγοριανού αυτού ξενιτεμένου έμπορου και τις ακούραστες προσπάθειές του να στηρίξει την παιδεία στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Μελέτη βασισμένη στα χειρόγραφα που άφησε αλλά και στο πλήθος των σημειώσεών του στα παράφυλλα των βιβλίων που δώρησε στην Βιβλιοθήκη της Σχολής της Ζαγοράς (Ελληνομουσείο). Ίσως θα έπρεπε το συγκεκριμένο βιβλίο του Σκουβαρά να ανατυπωθεί με μέριμνα των τοπικών παραγόντων... και να μην λείπει από κανένα Ζαγοριανό σπίτι. Οι συγκρίσεις και μόνο με την σημερινή πραγματικότητα που αυθόρμητα θα γίνονταν από την ανάγνωσή του, θα αφύπνιζαν και θα όξυναν το αισθητήριο πολλών, καθιστώντας τους πολύ πιο υπεύθυνους και αυστηρούς στις σχετιζόμενες με τον τόπο επιλογές τους...
Εν όψει λοιπόν της εορτής της απελευθέρωσης από τον τουρκικό ζυγό θεωρήθηκε σκόπιμο να παρουσιαστούν μερικά βιώματα του συντοπίτη μας σχετικά με τους προεστούς, τους Τούρκους και την παιδεία, όπως αυτά αποτυπώνονται στα χειρόγραφα που μας κληροδότησε αλλά και στις υπόλοιπες σημειώσεις του.
Οι πηγές αυτές υπάρχουν και θα υπάρχουν σε πείσμα όλων εκείνων που επιμένουν στην αποδυνάμωση του εθνικού αισθήματος του Έλληνα αλλά και της ιστορικής του μνήμης, καλλιεργώντας μύθους περί ειρηνικής συνύπαρξης με τους τούρκους κατακτητές, υποβαθμίζοντας την υποδούλωση, καταπίεση, εκμετάλλευση και διωγμούς που υπέστη ο Ελληνισμός... Όλων εκείνων που το παιδομάζωμα το παρουσιάζουν σαν "στρατολόγηση" των χριστιανικών πληθυσμών, την τουρκοκρατία σαν "πολυεθνική Οθωμανική αυτοκρατορία", την σφαγή στην πόλη της Σμύρνης σαν "συνωστισμό" στο λιμάνι της, και πολλά άλλα παρόμοια...
Τα χειρόγραφά του που αφορούν σε μνήμες γεγονότων, σχόλια σ'αυτά, εντυπώσεις κ.λπ. είναι καταχωρημένα στον Νέο Ελληνομνήμονα του Σπυρίδωνος Λάμπρου με τους αριθμούς 123 έως 127 και 131. Από αυτά, ο καθηγητής Σκουβαράς, πολύ σωστά, ξεχωρίζει το 127 και το ονομάζει "Χρονικό του Άμστερνταμ" γιατί τα όσα γράφονται σ' αυτό έχουν σχέση αποκλειστικά με την ζωή της ελληνικής παροικίας του Άμστερνταμ και την παραμονή του Πρίγκου εκεί. Τα υπόλοιπα (124-126 και 131) τα ονομάζει "Εφημερίδες" γιατί σ'αυτά παρουσιάζονται γεγονότα από τον ρωσοτουρκικό πόλεμο, καθώς και άλλα, που με χρονολογική σειρά κατέγραφε και σχολίαζε ο Πρίγκος, όπως επαγγελματικά, οικονομικά, νομοθετικά, θρησκευτικά, θέματα παιδείας και ό,τι άλλο του έκαμε εντύπωση. Βέβαια, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι η παρουσίαση εδώ λίγων αποσπασμάτων και μόνον θα ήταν αρκετή να δώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα της προσωπικότητας του Πρίγκου. Απλώς επελέγησαν μερικά, σαν τα πλέον αντιπροσωπευτικά, πάνω στο θέμα της παρούσας ανάρτησης.
Η Παιδεία για τον Πρίγκο λοιπόν είναι ένα αγαθό το οποίο δεν πρέπει να στερείται από τους λαούς ασχέτως εθνικότητας. Αλλοιώς οδηγούνται αυτοί στο σκοτάδι και στην πλάνη. Ειδικά για το γένος των σκλαβωμένων Ελλήνων σε πολλά σημεία θεωρεί καθαρά υπεύθυνους για την κατάσταση αυτή τους προεστούς του κάθε τόπου. Έτσι σημειώνει στις "Εφημερίδες" του (Οι υπογραμμίσεις δικές μας):
"Μπουγιούκ-Ντερέ (Κωνσταντινούπολης) 3 Σεπτεμβρίου 1774.
...Οι Τούρκοι τώρα αναμένουν εδώ το βρακί του Μωάμεθ, οπού το έκαναν φλάμπουρο και το έχουν στον πόλεμο στελμένο και εθεραπεύτηκαν. Τους βοήθησε το ανάπαλε (απ' την ανάποδη). Ιδέτε η αμάθεια σε τί δεισιδαιμονίες κατανταίνει τους ανθρώπους όταν δεν αναγινώσκουν βιβλία να καταλάβουν την αλήθεια από τα ψέματα. Ιδέτε σε τί πλάνη ευρίσκονται οι Τούρκοι. Άμποτες να μην ήτον και χριστιανοί να πάσχουν από το κακό αυτό της αμάθειας από αφροντισιά των αρχόντων της κάθε πολιτείας και χώρας και από αμεριμνία των αρχιερέων των επαρχιών"...
Στο έντυπο "Κυρίλλου Ἀρχιεπισκόπου Ἀλεξανδρείας, ἔργα.. Παρίσι 1638", γράφει μεταξύ των άλλων σε λευκή σελίδα πριν την σελίδα τίτλου:
 |
| ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΕΡΓΑ. ΠΑΡΙΣΙ, 1638 |
 |
| Η σημείωση του Πρίγκου για την αναγκαιότητα της διδαχής των Αγ. Πατέρων στους Χριστιανούς και η ευθύνη των προεστών όταν αυτοί την στερούν από τον λαό. |
Στο έντυπο της Βιβλιοθήκης με τίτλο "Παυσανίου, τῆς Ἑλλάδος Περιήγησις, Ἀνόβερο 1613", και πάλι στην λευκή σελίδα πριν την σελίδα τίτλου, γράφει:
 |
| Η δεύτερη Γερμανική έκδοση του έργου του Παυσανία "Ελλάδος Περιήγησις" |
 |
| Οι πρόεδροι των πόλεων, οι δημογέροντες, οι κυβερνήτες, αμελούν για τα ελληνικά σχολεία... |
"... λέγω και τα εκκλησιαστικά οπού πρέπει να τα καταλαβαίνουμε τι αναγινώσκομε. Τάχα καταλαβαίνουμε όλα όσα εν αγία εκκλησία ακούμε; Και διατί ετούτο; Από τί τούτο; Από τους προέδρους των πόλεων, τους γέροντας, τους επιστατούντας, κυβερνήτας, οπού τούτο αμέλησαν, να βάνουν στο δρόμο να είναι ελληνικό σχολείο σε κάθα χώρα με έξοδα της χώρας, να μαθαίνουν άνευ εξόδου οι νέοι της κάθα πολιτείας και από μικρά. Οπού οι Ευρωπαίοι, αφού αρχίσει να ομιλεί (το παιδί), το σχολείο είναι η συναναστροφή του και τα μαθήματα, και όχι να γίνεται μεγάλο στους χρόνους, να χάνει καιρό ευκαίρους και να μπαίνει στα γράμματα μεγάλος. Και ο δάσκαλος έχει μισθό το να επιμελείται με θείον ζήλον την προκοπήν των μαθητών και είναι σωτηρία της ψυχής του και έπαινος..."
Και σε πολλά άλλα σημεία των χειρογράφων του ο ακούραστος Πρίγκος τονίζει την αδιαφορία των προεστών απέναντι στους σκλαβωμένους συμπατριώτες τους. Συγκεκριμένα, στις "Εφημερίδες" του αναφέρει σχετικά με τους φόρους (χαράτσι) που πλήρωναν οι Χριστιανοί στο τουρκικό ταμείο, ότι ήταν τόσο δυσβάσταχτοι και τόση μεγάλη η ανέχεια στους ραγιάδες, ώστε πολλοί από αυτούς αναγκάζονταν να αλλαξοπιστήσουν! Πιστεύει ότι το γεγονός αυτό θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί εάν οι προεστοί του κάθε τόπου είχαν συστήσει ταμεία ώστε η καταβολή των φόρων προς τον Τούρκο να είναι υπόθεση κοινοτική και όχι ατομική.
"... Με όλο που είναι μικρό (το χαράτσι), 6 γρόσια το χρόνο τον καθένα, έκαμε με όλο τούτο πολλή φθορά, ότι πολλοί πτωχοί μη έχοντας το χαράτζι και δια να γλυτώσουν από αυτό, τουρκεύουν. Όπου πολλοί ετούρκεψαν από αυτήν την αιτία μη έχοντας το χαράτζι, τα οποία τέλος πάντων έπρεπε η κάθα χώρα να τα αγοράζει, να τα μεράζει αυτή, ήγουν το γένος των Ρωμαίων εις τους Ρωμαίους. Τότε ήτον καλύτερα. Δεν εύρισκε αφορμή να πιάνει ο χαρατζής τα παιδιά και τους πτωχούς να τους φυλακώνει και να στεναχωρούνται, να τουρκεύουν..." Ο Θεός να δώσει(;) εις την καρδίαν τους να ομονοιάζουν οι προεστοί δια το καλό του γένους τους..."
Αξίζει επίσης να δει κανείς και την γνώμη του πολυταξιδεμένου Πρίγκου για το γένος των Τούρκων. Γνώμη βασισμένη σε προσωπικά του βιώματα όχι μόνον από την ιδιαίτερη πατρίδα του, που την άφησε πολύ νωρίς, αλλά και από άλλες περιοχές που δυνάστευαν οι Τούρκοι, όπως η Σμύρνη στην οποίαν έζησε και δούλεψε για τέσσερα περίπου χρόνια... Και η γνώμη του αυτή ολοκληρώνεται όταν πλέον, έχοντας εγκατασταθεί στην Ευρώπη, βλέπει και συγκρίνει την άνθηση των χωρών της με το κατάντημα των σκλάβων Ελλήνων λόγω της άπληστης τυραννίας των Τούρκων... Και εδώ, όπως και στα προηγούμενα σημειώματά του για τους προεστούς, δεν παύει να τονίζει την σημασία της παιδείας και της μάθησης για τους λαούς...
Γράφει στο βιβλίο "Libro di M. Aurelio, con l' Horologio... Βενετία 1589":
Στο δε έντυπο με τίτλο: "Στέφανος περὶ πόλεων, Ἄμστερνταμ 1617", σημειώνει πριν την σελίδα τίτλου:
"Στεφάνου περί πόλεων. Ιστορικό. Ετυπώθη εδώ στο Άμστερνταμ χρόνο 1678. Περιέχει παλιά ονόματα οπού είχαν οι χώρες και πώς μετονομαστήκαν τώρα. Τα βιβλία τα ελληνικά ως παλαιά και πρωτότυπα τα τιμούνε (τιμούμε) στην Ευρώπην και εις τες γλώσσες τους τα μεταγλωττίζουν καθώς και ετούτο... Έτσι τώρα η Ευρώπη και ερευνά και αυξαίνει. Και έως τα μικρά τους παιδία ηξεύρουν να σου ειπούνε κάθα γη, και τίνας βασιλέας απαρθενεύει κάθα χώρα. Εμείς οι Έλληνες αφού εχάσαμε το βασίλειο, εχάσαμεν όλα. Και δουλεύομεν δια να χορτάσομεν τα δοσίματα του αχόρταγου ζώου του γήινου Αγαρηνού, οπού δεν φροντίζει άλλο παρά τί να φάει. Και βάρβαρος τέλειος, όχι να κάμει είναι, αλλά να χαλάσει τα καμωμένα. Και όσα χαλάσει μένουν χαλασμένα τα κτίρια και χώρες οπού εχάλασαν στον καιρόν του. Και αυτός μόνον τί να φάει και τί να φορέσει μεριμνά και είναι σαν ζώον, οπού είναι διάφορος η φύσις του ζώου, όμως αυτός του χοίρου ομοιάζει, οπού όλο το φαΐ φροντίζει και με τυραννία βαστά το βασίλειο, κόβοντας κεφάλια καθεμερούσιο. Οι δε χριστιανοί βασιλείς με την σοφίαν και φρόνησιν και σπουδή και γράμματα, και διαβάζοντας και γράφοντας, ευτακτούσι και κυβερνούσι τα βασίλεια, και αλίμονον εις εκείνο το βασίλειο οπού δεν έχει την γνώσιν και την κυβέρνησιν δια γραμμάτων και βιβλίων. Μήτε από πού άρχισε ηξεύρει, αλλά μήτε πού θα τελειώσει. Άμποτες το γένος μας πάλι να αξιωθεί τα όσα είχε. Αμήν".
Σημαντικά είναι επίσης τα όσα γράφει για την σοφία και την παιδεία των Ελλήνων που φώτιζε κάποτε όλα τα έθνη, συγκρίνοντας εκείνη την κατάσταση με την εξαθλίωση στην οποία περιήλθαν αυτοί ύστερα απ' την υποταγή στον Τούρκο... Προς το τέλος της σημείωσής του αυτής, τονίζει ότι τόση είναι η κτηνωδία του Τούρκου, που καταδυναστεύει ακόμα και ομοεθνείς του!!! Γράφει στα τελευταία παράφυλλα του προαναφερθέντος βιβλίου "Libro di M. Aurelio, con l' Horologio... Βενετία 1589":
"Το βιβλίο τούτο ομολογεί τί ήτον οι Έλληνες στην σοφία. Και τώρα όλοι περιπαίζουν τους Έλληνες δια αμαθείς και απαιδεύτους και αγραμμάτους. ΄Οταν ένας έχει πλούτο είναι ούλοι φίλοι. Αφού δυστυχήσει, κανένας φίλος. Τέτοιας λογής, αφού εμείς είχαμε αυτόν τον θησαυρόν, τον πλούτον της σοφίας, είχαμε τιμή, αγάπην και σέβας από όλους τους έξω των άλλων γενών. Τώρα οπού αφήσαμε και μοναχοί μας τη σοφία και βαρβαρέψαμε, μας αναγελούν και μας περιπαίζουν σαν αχρείους και αναξίους. Και διατί; Μήνα εμείς δεν είμεστε άνθρωποι σαν αυτουνούς; Μάλιστα και πνεύμα πλέον άξιον είναι των Ελλήνων εμάς. Το λοιπόν, τί είναι η αφορμή; Μήνα είναι η θέλησιν; Ναι, και αυτή μας λείπει τώρα. Λίγην θέλησιν έχομεν στην ανάγνωσιν των βιβλίων. Καλύτερα θέλουν να κτίζουν σπίτια, να γεωργούν περιβόλια, να σκάπτουν αμπέλια, παρά να διαβάζουν να μαθαίνουν. Κάλλιο θέλουν να κοβαλούν πέτρες, παρά να γράψουν μίαν γραφή. Και διατί αυτό; Διατί έτζι έμαθαν από κάτω στην τυραννία του Τούρκου. Βάρβαρος αυτός, σοφία δεν ζητά. Βάρβαροι γίνονται και όσοι είναι υποκείμενοι σε αυτόν, ότι κατά τον δάσκαλο όπου καθήσεις, τέτοια γράμματα μαθαίνεις. Τι λένε προφασιζόμενοι: Τα δοσίματα να βγάνωμε. Με τα γράμματα δεν πλερώνουμε το χαράτζι του Τούρκου... κάθε χρόνο το κεφαλιάτικο, το δέκατο από τα υποστατικά του με τυραννία το θέλει. Τί να κάμουν οι Έλληνες; Αυτό έχουν και δίκαιον. Αυτό το γένος αγαπά την σοφία. είναι σα φυσικό σε αυτούς η φιλοσοφία. Το λέγει ο Παύλος: Οι Έλληνες σοφίαν ζητούσι. Αυτό το ίδιον γένος ήταν το σοφό. Το λοιπόν, από τί προέρχεται και υστερείται την σοφίαν; Βέβαια από την σκλαβία. Σε κανένα γένος δεν κάνει καλό η σκλαβία. Ο λαός του Ισραήλ όταν εδούλευε τον Φαραώ, ήταν τόση βαρυτάτη η δουλότητα, όπου δεν ανέβαινε καθόλου συλλογισμός προς τον Θεόν, ότι δεν είχαν άνεσιν καθόλου. Ίδιο είναι και σε εμάς. Το είδα με τα μάτια μου στην Τουρκία, και εργοδιώκτη στα έργα είδα, και με δάκρυα να τρώνε το ψωμί τους, και με αναστεναγμούς να κάνουν τον σταυρόν τους σα θα φάνε. Μέγα το όνομα της Αγίας Τριάδος! Μεγάλες βέβαια ήτον οι αμαρτίες μας και μας επαίδεψε ο Θεός. Έτζι όλη η Ανατολή τουρκιά είναι, και τα ίδια δοσίματα δίνουν οι Τούρκοι, με τα οποία αφάνισαν εμάς τους χριστιανούς. Και τόσον πτωχοί είναι οι Τούρκοι, οπού και αυτοί περικαλούσι να αλλάξει το βασίλειο, να έλθει χριστιανικό, να λευθερωθούσι και αυτοί από τα δοσίματα. Τέτοιος βάρβαρος και άδικος είναι ο Τούρκος. Δόξα σοι ο Θεός μή χειρότερα, ότι έχει ακόμα χειρότερα. Καθώς ελπίζομεν εις την ευσπλαχνίαν του Θεού να φτάνει ωστόσον ο θυμός του και να εξιλεωθεί, να μας ελεήσει, ότι πολλά βασανισμένοι είμαστε και ταλαιπωρημένοι, πτωχοί και αδύνατοι, ταπεινοί και τάλαινες ελεεινοί, σα σκλάβοι οπού είμαστε. Τί είναι ενός σκλάβου η κατάσταση; δυστυχεστάτη, τέτοιαν είναι η εδική μας. Μόνον ο Παντοδύναμος να μας ελευθερώσει, Αμήν."
Στις δε "Εφημερίδες" του και πάλι, παρατηρεί τα εξής για την αμάθεια των Τούρκων:
"Μαδρίτη, Σπάνιας, 16 Νοεμβρίου 1773.
Εδώ εσύστησαν σχολείο να μαθαίνουν οι νέοι σε αυτήν την Ακαδεμία Γεωγραφία και Ιστορία. Η Ευρώπη ολοένα στολίζεται με τες μάθεσες και ακαδημίες, οπού ηξεύρουν ούλοι ούλα, και όχι ωσάν τον Τούρκο, οπού ζει σα χοίρος και δεν κάνει σχολεία, παρά η μάθεσή του είναι η αδικία να ξεγυμνώνει τους επηκόους του και να τους τυραννεί και να τους κόβει το κεφάλι να τους κληρονομά..."
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Τα παραπάνω δεν είναι παρά μόνο ένα ελάχιστο δείγμα των όσων έχει καταγράψει ο Πρίγκος για την παιδεία, τους Τούρκους αλλά και τον ρόλο των προεστών σ' εκείνη την περίοδο... Πρέπει να αναλογιστούμε ότι τα γράφει ένας άνθρωπος που έζησε, υπέφερε, μόχθησε και, όχι μόνον κατάφερε να σταθεί και να επιβιώσει μέσα στις καταστάσεις που περιγράφει, μα και να διαπρέψει αργότερα, μη λησμονώντας ούτε στιγμή τον στόχο που έβαλε στη ζωή του: να μορφωθεί και να βοηθήσει με την μόρφωση τους σκλαβωμένους συντοπίτες του στήνοντας ξανά την Ανώτερη Σχολή που λειτουργούσε στην πατρίδα του. Ο καθηγητής Σκουβαράς μας τα συνοψίζει με λίγες εύστοχες φράσεις:
"Ἡ ἀμάθεια γιὰ τὸν Πρίγκο εἶναι ἕνας ἐθνικὸς ἐφιάλτης ποὺ κρατάει τὸ γένος βουτηγμένο στὸ σκοτάδι, στὸ ψέμα καὶ στὴ δεισιδαιμονία. Μὲ τὴν ἀθόλωτη ματιά του βλέπει τὴν κατάσταση καὶ προσπαθεῖ νὰ τὴν ἑρμηνέψη μ' ἕνα αἰτιοκρατικὸ σχῆμα. Παραδέχεται ὅτι ὁ κυριάρχης τοῦρκος εἶναι ἀμαθέστατος μιὰ καὶ ποτέ του δὲ φρόντισε γιὰ σχολικὴ παιδεία. Ὡστόσο τὸν ἴδιο δρόμο ἀκολουθοῦν κι οἱ ἀρχιερεῖς, καθὼς κι οἱ προεστοί, ποὺ στέκουν ἀνάμεσα στοὺς τύραννους καὶ τοὺς ραγιάδες. Σὰν τὸν δυνάστη, εἶναι κι αὐτοὶ ἐχτροὶ τῆς μόρφωσης κι ἀδιάφοροι γιὰ τὸ φωτισμὸ τοῦ ἑλληνισμοῦ. Εἶναι ἱκανοποιημένοι μὲ τὴν προνομιούχα, σχετικὰ θέση τους καὶ θεληματικὰ κοντόθωροι, γιὰ νὰ συλλάβουν τὸ γενικὸ κι ἐθνικὸ αἴτημα τῆς ἐποχῆς"...
Όλα αυτά μήπως μας θυμίζουν κάτι σήμερα;;;
Κλείνοντας, παραθέτουμε ένα απόσπασμα μιας από τις πολλές προσευχές-στεναγμούς που αναπέμπει ο συγχωριανός μας από την ξενητειά προς την Μοναδική Ελπίδα του, τον Παντοδύναμο Θεό:
(Βρίσκεται στο έντυπο "Ἀρριανοῦ Νικομηδέως Άναβάσεως Ἀλεξάνδρου, βιβλία ἑπτά... Λυών 1704")
..."Ανάστησε, Θεέ μου, έναν Αλέξανδρο Μακεδόνα να ελευθερώσει την αθλία Ελλάδα μας, αλλά το πλήθος των αμαρτιών μας είναι πολύ δι ου και τιμωρούμεσθε. Κάμε άλλον ένα Πέτρον δια εμάς ως εκείνον της Ρουσίας, οπού από Εσού και δια Εσού τα πάντα διέπονται και κυβερνούνται. Κατάστησον το Γένος μου πάλε στην προτέραν του σοφία και αξία..."
Άραγε, εάν ζούσε σήμερα τί θα έλεγε για το χωριό του, τους κυβερνώντες, την Ελλάδα, το Γένος;;;
 |
| Από την προσευχή του Ιωάννου Πρίγκου |