Από τους Θησαυρούς της Βιβλιοθήκης Ζαγοράς. "Ένας υπέροχος Ευκλείδης!"

 "Έναν υπέροχο Ευκλείδη" γράφει στα απομνημονεύματά του ότι είδε, μεταξύ των άλλων βιβλίων, ο Γάλλος περιηγητής Alfred Mezieres, κατά την επίσκεψή του στη Ζαγορά το 1852, θαυμάζοντας την έκδοση "ΕΥΚΛΕΙΔΟΥ ΤΑ ΣΩΖΟΜΕΝΑ".

Η σελίδα τίτλου των "Σωζομένων τοῦ Εὐκλείδου"

       Το έντυπο αυτό είναι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα μέχρι σήμερα βιβλία και συμπεριλαμβάνονταν στην Βιβλιοθήκη του Ελληνομουσείου. Οι διαστάσεις του είναι 21x33 εκατοστά και εκδόθηκε στην Οξφόρδη το 1703 από τον καθηγητή Μαθηματικών και Αστρονόμο David Gregory (1659-1708) τα ερμηνευτικά σχόλια του οποίου συνοδεύουν το έργο.

       Έξοχης τέχνης είναι η χαλκογραφία πριν ακριβώς από την σελίδα τίτλου στην οποία παρουσιάζεται ομάδα ναυαγών σε έρημη ακτή. Ανάμεσά τους ο Αρίστιππος ο Κυρηναίος (πρώτος μαθητής του Σωκράτη) ο οποίος βλέποντας τα χαραγμένα στην άμμο γεωμετρικά σχήματα αναφωνεί: "δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτα αφού βλέπω την παρουσία ανθρώπων". Συμπέρανε δηλαδή ότι μόνον πολιτισμένοι άνθρωποι θα σχεδίαζαν γεωμετρικά σχήματα...

       Επτά χρόνια αργότερα ο γνωστός Αστρονόμος Έντμουντ Χάλλεϋ θα εκδώσει μετάφραση των "ΚΩΝΙΚΩΝ" του Απολλώνιου. Στην έκδοσή του αυτή θα χρησιμοποιήσει ακριβώς την ίδια χαλκογραφία, τα σχήματα όμως πάνω στην άμμο θα είναι διαφορετικά. 

Η πρώτη χαλκογραφία  είναι από την έκδοση του D. Gregory (Βιβλιοθήκη Ζαγοράς) και δεύτερη από την έκδοση του E. Halley

       Στην λευκή σελίδα στην αρχή του βιβλίου μεταξύ των άλλων σημειώνει ο δωρητής της έκδοσης Ιωάννης Πρίγκος:

"Ευκλείδου βιβλίον γεωμετρίας σχήματα μαθηματικά. Ετυπώθη εις Οξονίαν οπού είναι στην Εγκλιτέρα (Αγγλία). Έτη Κυρίου 1703..."

Στην συνέχεια παραθέτει ένα στοιχειώδη πίνακα-οδηγό των ενοτήτων του βιβλίου και τις αντίστοιχες σελίδες (φύλλα) στις οποίες βρίσκονται και κλείνει:

"Συν άλλοις και τόδε εμού Ιωάννου Πρίγκου. Μου εδόθη εν Ολλανδία έτη Κυρίου 1760 χάριν θεωρίας".

Η σημείωση του δωρητού Ι. Πρίγκου

       Η παρακάτω σελίδα είναι από το περιεχόμενο της έκδοσης και αφορά σε μία, λίγο διαφορετική από αυτήν που χρησιμοποιούμε σήμερα, διατύπωση του Πυθαγορείου θεωρήματος:

" ΠΡΟΤΑΣΙΣ μζ' 

Ἐν τοῖς ὀρθογωνίοις τριγώνοις, τὸ ἀπὸ τῆς τὴν ὀρθὴν γωνίαν ὑποτεινούσης πλευρᾶς τετράγωνον ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν τὴν ὀρθὴν γωνίαν περιεχουσῶν πλευρῶν, τετραγώνοις." 

Δηλαδή: "Στα ορθογώνια τρίγωνα, το τετράγωνο της υποτείνουσας από την ορθή γωνία είναι ίσο με τα τετράγωνα των πλευρών που περιέχουν την ορθή γωνία".

Το Πυθαγόρειο θεώρημα
Μια διαφορετική διατύπωση

       Στην αναφορά του για τα βιβλία που είδε ο Mezieres στην Ζαγορά, μεταξύ των οποίων ήταν και η παραπάνω έκδοση του Ευκλείδη, μιλάει για δύο βιβλιοθήκες. Πρόκειται φυσικά για σύγχυση διότι ποτέ δεν υπήρξαν δύο βιβλιοθήκες. Στην λανθασμένη αυτή εντύπωση του περιηγητή αναφέρεται διεξοδικά ο Α. Νικαρούσης στο πόνημά του "Ο ΡΗΓΑΣ ΚΑΙ Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΖΑΓΟΡΑΣ, Αθήνα 1929".