Οι πιο γνωστές σελίδες της ιστορίας της Βιβλιοθήκης Ζαγοράς είναι αναμφισβήτητα αυτές που περιλαμβάνουν την χρονική περίοδο από την ίδρυσή της (1762) μέχρι και την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Από κει και μετά, με την παύση της λειτουργίας του Ελληνομουσείου, παύει και η λειτουργία της Βιβλιοθήκης, αφού τα δύο αυτά ιδρύματα συστεγάζονταν και το ένα αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος του άλλου. Μιλάμε λοιπόν για μια χρονική περίοδο περίπου 50 ετών - εάν εξαιρέσουμε μια 10ετία σχεδόν ταλαιπωρίας της από την αδιαφορία των τοπικών αρχών αλλά και των προβλημάτων που αυτές προκάλεσαν στο Ελληνομουσείο συνεργαζόμενοι με τις τουρκικές αρχές.
Ποια ήταν όμως η τύχη της από το 1821 και έπειτα; (μέχρι τα μέσα της 10ετίας 1950-60 οπότε και άρχισε σταδιακά η εκ νέου οργάνωσή της και η ασφάλισή της πλέον σε κτίριο που ειδικά της παραχωρήθηκε).
Κάποια πράγματα γνωρίζουμε κυρίως από τον Ζαγοριανό ιστορικό Γιάννη Κορδάτο, απ' τον συντάκτη του καταλόγου των κωδίκων της Κων/νο Δυοβουνιώτη και από τους φιλόλογους ερευνητές Αλέξανδρο Νικαρούση και Γεώργιο Δηληγιάννη. Παράλληλα όμως υπάρχουν πολλές πληροφορίες και σε διάφορες άλλες πηγές για τα κτίρια που κατά καιρούς στεγάζονταν, για βιβλία - έντυπα και χειρόγραφα - που δεν υπάρχουν πλέον και γενικά για την άθλια κατάσταση στην οποία αυτή δυστυχώς είχε περιέλθει.
Το κεφάλαιο λοιπόν αυτό της ιστορίας της Ζαγοριανής Βιβλιοθήκης, που αφορά στις πληγές και στα βάσανά της απ' το 1821 κι ύστερα, είναι εξίσου ενδιαφέρον με αυτό της λαμπρής της περιόδου (1762-1821) και εάν επιχειρούνταν η συγγραφή του θα είχε αρχή όχι όμως και τέλος, μια και τα βάσανά της συνεχίζονται ακόμα και στην εποχή μας με άλλη μορφή... Η πληθώρα των καταγραφών που έχει συγκεντρωθεί πάνω σ' αυτό το θέμα απαιτεί πολύ χρόνο για να τακτοποιηθεί που δυστυχώς δεν υπάρχει. Γι' αυτό ευκαιριακά, με τις ανάλογες αναρτήσεις, θα επανερχόμαστε...
Η παρούσα ανάρτηση λοιπόν παρουσιάζει την "περιπέτεια" τριών χειρογράφων της Βιβλιοθήκης που εν συντομία έχει ως εξής:
Κώδικας υπ' αριθ. 1: Περγαμηνή του 10ου αιώνα, τετραευάγγελο. Γράφει σχετικά ο Αλέξανδρος Νικαρούσης στο πόνημά του "Ο ΡΗΓΑΣ ΚΑΙ Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΖΑΓΟΡΑΣ", Αθήνα 1929:
"Τῷ 1923 ἐμακάρισα ἐμαυτὸν διότι εἶχον προτιμήσει ὅλως νὰ μἠ εἰσέλθω εἰς τὴν βιβλιοθήκην παρὰ νὰ ὑπέχω οἱανδήποτε εὐθύνην, καθόσον ξένος επιστήμων, καθηγητὴς Πανεπιστημίου, παραμείνας ἐπ' ὁλίγα λεπτὰ ἐν τῇ βιβλιοθήκη μετὰ τῆς συζύγου αὐτοῦ, εἶχε νομισθῆ ὅτι ἦτο ὁ ὑπεξαιρέσας τὸν ὑπ' ἀριθ. 1 κώδικα, ἐνῷ, ὡς ἐγένετο βραδύτερον ἀντιληπτὸν, τὸ πολύτιμον χειρόγραφον εὑρίσκετο ἐν χερσὶν ἄλλου, Ζαγοραίου τούτου, ὑφ' οὗ καὶ ἐπιτηδείως ἐπεστράφη πτοηθέντος ἐκ τῆς ἐγερθείσης ταραχῆς."
Σε δημοσίευμά του στην τοπική εφημερίδα "Θεσσαλία" της 24ης Νοεμβρίου 1968 ο καθηγητής Βαγγέλης Σκουβαράς αναφέρει ότι επί προεδρείας στην Κοινότητα Ζαγοράς του Ιωάννου Πάντου εκλάπη το χειρόγραφο αυτό. Όμως κινητοποιήθηκε άμεσα η Ελληνική Χωροφυλακή και συνελήφθησαν οι κλέφτες στην Χαλκίδα έχοντας μαζί τους το βιβλίο το οποίο επεστράφη στη Ζαγορά. Από τότε, για μεγαλύτερη ασφάλεια, φυλάσσονταν στο εκάστοτε Γραφείο της Κοινότητας. Μαζί όμως με την παραπάνω περγαμηνή φυλάσσονταν προφανώς και άλλα δύο χειρόγραφα, το υπ' αριθ. 1 που αναφέρθηκε προηγουμένως και το υπ' αριθ. 4 του 16ου αιώνα (περικοπές ευαγγελίων που διαβάζονται στην εκκλησία). Αυτό προκύπτει απ' το γεγονός ότι και τα τρία αυτά χειρόγραφα μαζί, συνοδευόμενα από τα ιερά άμφια και σκεύη του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Καλλινίκου του Γ', παραδόθηκαν με Πρωτόκολλο στην Εφορεία της Βιβλιοθήκης από την Κοινότητα Ζαγοράς τον Σεπτέμβριο του 1969.
 |
| Το χειρόγραφο υπ' αριθ. 4 |
Παρακάτω παρατίθενται όσα από τα δημοσιεύματα βρίσκονται στη διάθεση του ιστολογίου ως ψηφιοποιημένα αποκόμματα εφημερίδας.
 |
| Εφημερίδα "Θεσσαλία" 24/11/1968 |
 |
| Εφημερίδα "Θεσσαλία" 13/10/1968 |
 |
| Εφημερίδα "Θεσσαλία" 20/05/1969 |
 |
| Εφημερίδα "Θεσσαλία" 20/07/1969 |
 |
| Εφημερίδα "Θεσσαλία" 20/07/1969 |
 |
| Η τελική απάντηση του Προέδρου της Κοινότητας Ζαγοράς Γεωργίου Βισβίκη. Εφημερίδα "Θεσσαλία" 16/10/1969 |